,,WOJNA I POKÓJ TOM IV"-LEW TOŁSTOJ

Ziemią obiecaną dla Francuzów, gdy szli naprzód, była Moskwa, a gdy się cofali-ojczyzna.

Czwarty tom Wojny i pokoju stanowi niezwykle poruszające i godne finału zwieńczenie jednej z najważniejszych powieści w historii literatury rosyjskiej. Lew Tołstoj zamyka losy swoich bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych związanych z klęską Napoleona i odwrotem wojsk francuskich z Rosji. Jednak, jak w całej epopei, historia jest tu jedynie tłem dla głębokich rozważań nad ludzką naturą, sensem życia, miłością i przeznaczeniem.

Ostatnia część powieści rozpoczyna się od momentu, gdy Rosja jest częściowo zajęta przez wojska francuskie, gdy mieszkańcy Moskwy uciekają do dalszych guberni, a do obrony kraju powoływani są wszyscy zdolni do noszenia broni. Na kolejnych stronach powieści śledzimy zmieniającą się sytuację w Rosji. Od chwili otrzymania wiadomości, że Francuzi opuścili Moskwę, głównodowodzący wojskami rosyjskimi-Kutuzow, władzą, przebiegłością i prośbami powstrzymuje własne wojska od bezużytecznych ataków i starć z ginącym wrogiem, który już nie goni cofającej się armii carskiej, ale wycofuje się w pośpiechu. Tołstoj z niezwykłą dokładnością przedstawia upadek armii Napoleona i wskazuje, że nigdzie już nie mogła się odrodzić, gdyż od bitwy pod Borodino i grabieży w Moskwie tkwiły w armii zalążki rozkładu. Żołnierze z tej wielkiej armii uciekali ze swoimi dowódcami, sami nie wiedząc dokąd, pragnąc tylko jak najszybciej wyplątać się z położenia bez wyjścia, z którego wszyscy zdawali sobie sprawę. Okres kampanii 1812 roku od bitwy pod Borodino aż do wypędzenia Francuzów pokazał, że wygrana bitwa nie jest przyczyną podboju kraju. Siła decydująca o losie narodów nie leży w najeźdźcach, w armiach, w bitwach, ale w wojnie partyzanckiej polegającej na paleniu miast i wsi, cofaniu się po bitwie, uderzaniu i wycofywaniu się, wyłapywaniu maruderów i przechwytywaniu transportów. Obraz wycofującego się wojska jest bardzo przejmujący, gdyż autor malowniczo ukazuje obdartych, głodnych, zmarzniętych, z trudem maszerujących żołnierzy napoleońskich i atakujących ich Rosjan. Warte podkreślenia jest to, że nie skupia się na wielkich dowódcach i strategiach wojennych, lecz na zwykłych ludziach, ich cierpieniu, poświęceniu i codziennych wyborach. 

Lew Tołstoj zwraca uwagę, na to że wszystkie opowieści i opisy dotyczące ówczesnych czasów mówią bez wyjątku o poświęceniu życia, o miłości ojczyzny, o rozpaczy, o żalu i bohaterstwie Rosjan. W rzeczywistości jednak tak nie było. Autor tłumaczy, że ludzie widzą przeszłość jako ogólny nastrój czasów, a nie jako osobiste sprawy, które są do zrealizowania, którymi trzeba się kierować na co dzień. Proces historyczny, który się dokonywał w Rosji był wtedy mało uchwytny dla ludzi. W Petersburgu i dalszych guberniach kobiety oraz mężczyźni w mundurach opłakiwali kraj i Moskwę, mówili o poświęceniu, ale już w armii, która wycofywała się spod Moskwy, nie mówiono o stolicy prawie wcale, nie zaprzysięgano śmierci Francuzom, ale bardziej żołnierze myśleli o ty, czy dostaną żołd, czy będzie postój i markietanki.

Język powieści, podobnie jak w poprzednich tomach, pozostaje obrazowy i pełen realistycznych scen. Tołstoj z niezwykłą łatwością przechodzi od opisów  batalistycznych do intymnych przeżyć bohaterów i tworzy w ten sposób wielowymiarowy obraz społeczeństwa rosyjskiego początku XIX wieku. Dzięki temu nie tylko śledzi się wydarzenia historyczne, ale również emocjonalnie angażuje w losy postaci i np. odczuwa się zmiany zachodzące w Bezuchowie, który odkrywa, że został stworzony do szczęścia, że szczęście tkwi w nim samym, w zaspokajaniu zwykłych potrzeb i prostym życiu. Pewnym utrudnieniem dla współczesnego odbiorcy mogą być rozbudowane rozważania filozoficzne autora. Zwłaszcza w końcowych partiach książki Tołstoj częściej występuje jako myśliciel i historyk niż powieściopisarz. Niektórym czytelnikom mogą wydać się one zbyt obszerne lub powtarzalne. Nie zmienia to jednak faktu, że stanowią integralną część przesłania całego dzieła.

Wojna i pokój. Tom IV to książka monumentalna, wymagająca skupienia i cierpliwości, ale oferująca wyjątkowo ciekawe doświadczenie literackie. Jest to nie tylko zakończenie historii bohaterów, lecz także głęboka refleksja nad człowiekiem, historią i wartościami, które nadają życiu sens. 

WPISY POWIĄZANE: 

,,Wojna i pokój. Tom III"-Lew Tołstoj

,,Wojna i pokój. Tom I i II"-Lew Tołstoj

Tytuł: Wojna i pokój. Tom IV

Autor: Lew Tołstoj

Wydawnictwo: Wydawnictwo MG

Cykl: Wojna i Pokój (tom 1)

Kategoria: powieść historyczna

Tytuł oryginału: Война и мир

Data wydania: 2026-05-20

Liczba stron: 336

ISBN: 9788382413823

Tłumacz: Zofia Petersowa

Cytaty kolejno: str. 109, 14